Harekât planında 9. ve 10. Kolordular kuşatma (ihata) manevrasını yaparken, 11. Kolordu (Galip Paşa komutasında) asıl yükü omuzlayan, Rus ordusunun dikkatini ve gücünü kendi üzerine çeken "tespit kuvveti “ydi. Eğer 11. Kolordu yerinde sarsılmaz bir kale gibi durmasaydı, kuşatma kollarının arkadan sarkması asla mümkün olmayacaktı.
Hareket Rotası: Aras Vadisi ve Pasinler Hattı
Kolordu’nun rotası, Erzurum’un doğusundaki Hasankale (Pasinler) ve Köprüköy hattından başlayarak Aras Vadisi boyunca uzanıyordu.
Rusların en güçlü birlikleriyle doğrudan yüzleşmek. Onları "Hasan İzzet Paşa Hattı"nda tutarak, kuşatma yapan kolorduların arkadan gelmesine zaman kazandırmak. Askeri literatürde bu hat, Rusların Kasım ayında yaptığı Köprüköy ve Azap Muharebeleri sırasında Türk ordusunun çekilip tutunduğu, Erzurum'u koruyan ana savunma hattıdır. 11. Kolordu'nun görevi, bu hattı koruyarak Rusları tespit etmek (yerine çivilemek) idi.
Diğer kolordular sarp dağları aşarken, 11. Kolordu vadide diz boyu karın içinde, Rusların ağır topçu ateşi altında ilerlemek ve mevzi tutmak zorundaydı.
Kanlı Azap Muharebeleri: Göğüs Göğüse Direniş
Kolordu denilince akla gelen en büyük destan Azap Muharebeleridir. Rusların takviye almasını engellemek için yapılan bu saldırılarda Mehmetçik, teknik üstünlüğe karşı imanıyla siperleri savunmuştur.
Galip Paşa, emrindeki kısıtlı kuvvetle Rus General Bergmann’ın tümenlerini öyle bir baskı altında tuttu ki, Ruslar asıl tehlikenin kuzeyden (9. ve 10. Kolordu’dan) geleceğini çok geç fark ettiler.
Bu kolda savaşan askerler, sadece düşmanla değil, vadinin içine çöken dondurucu nem ve tipiyle de boğuştu. Günlerce sıcak yemek yüzü görmeden, vatan toprağını savunmada bir adım geri atmadılar.
Kuşatma kolları Sarıkamış kapılarına dayandığında, 11. Kolordu üzerine düşen "tespit" görevini canı pahasına yapmıştı. Ancak lojistik kopukluklar nedeniyle, kuşatma kollarıyla eş zamanlı bir birleşme tam anlamıyla sağlanamadı.
11. Kolordu, ordunun sağ kanadını koruyarak büyük bir imhanın önüne geçti. Onların bu dirayeti, 3. Ordu’nun geri çekilme sürecinde (ricat) bir "koridor" vazifesi görmüştür.
Bu kolordu da diğerleri gibi ağır zayiat verdi; ancak onlarınki daha çok cephe hattındaki amansız çarpışmalarda ve dondurucu siperlerde verilen şehitlerdi.
11. Kolordu, Sarıkamış Harekatı’nın en ağır çatışma yükünü omuzlayan, tabiri caizse Rus ordusuyla "göğüs göğüse" duran birliğimizdir. Diğer kolordularımız (9 ve 10. Kolordu) daha çok dondurucu soğuk ve doğa şartları nedeniyle (donarak) zayiat verirken, 11. Kolordu hem ayazla hem de doğrudan Rus ateşiyle erimiştir. Aşağıdaki tablo, birliğin seferberlik anından harekât sonuna kadar verdiği kayıpları ve bu kayıpların nedenlerini adım adım açıklamaktadır:
11. Kolordu: Aras Vadisi’nden Erzurum Savunmasına Kayıp Çizelgesi
Tarih / Dönem
Mevki / Durum
Başlangıç Mevcudu (Muharip)
Dönemsel Zayiat (Şehit/Yaralı/Kayıp)
Kalan Muharip Güç
Temel Kayıp Sebebi
Kasım 1914
Köprüköy ve Azap Hattı
35.0001
-
35.000
Seferberlik sonrası tam teşekküllü kolordu mevcudu2.
1-20 Aralık
Aras Vadisi Ön Hazırlık
35.000
~7.000
28.000
Ruslarla yapılan sınır çarpışmaları ve bölgeye çöken hastalıklar5.
22 Aralık
Pasinler / Hasankale
28.000
-
28.000
Sarıkamış Kuşatma Harekatı’nı (Tespit görevi) başladığı an7.
23-25 Aralık
Köprüköy ve Azap Mevzileri
28.000
~6.000
22.000
Rus General Bergmann birliklerine karşı yapılan oyalama taarruzları11.
26-30 Aralık
Kanlı Azap Muharebeleri
22.000
~10.000
12.000
Ağır topçu ateşi, süngü hücumları ve vadinin dondurucu nemli ayazı15.
01-04 Ocak
Erzurum Koridoru / Ricat
12.000
~3.500
8.500
Tifüs ve dizanteri salgını ile orduyu koruyan geri çekilme savunması19.
Harekât Sonu
Genel Toplam Bilanço
Zayiat Oranı: %70
~26.500
8.500
Kalanların Erzurum savunma hattını tutmak üzere geri çekilmesi22.
Verilerin Analizi ve Tutarlılık Notu:
Kayıp Niteliği: 9. ve 10. Kolorduların aksine, 11. Kolordu zayiatının yaklaşık %60'ını doğrudan muharebe meydanında (Rus ateş gücü ve süngü hücumları altında) vermiştir.
35.000 kişiyle başlanan süreçte, 26.500 vatan evladı ya şehit düşmüş ya da savaş dışı kalmıştır. Ancak bu ağır bedel sayesinde Rus ordusunun ana gövdesi Aras Vadisi’nde çivilenmiş ve 3. Ordu’nun tamamen imhası önlenerek Erzurum’a bir ricat (geri çekilme) koridoru açılmıştır.
Bugün Horasan, Köprüköy ve Azap hattında bulunan "adsız şehitlikler", bu çizelgedeki rakamların toprağa mühürlenmiş halidir.
Peki Neden Bu Kadar Çok Şehit Verildi?
11.Kolordu’nun zayiatı, 9. ve 10. Kolordu’dan farklı bir nitelik taşır. 11. Kolordu, kuşatma manevrasını korumak için Rusların en ağır topları ve makineli tüfeklerine karşı "oyalama taarruzları" yaptı. Bu durum, doğrudan muharebe meydanında verilen şehit sayısını artırdı.
Sadece bu mevkilerde verilen şehit sayısı binlerle ifade edilmektedir. Mehmetçik, mermisi bittiğinde Rus tümenlerine süngüyle hücum etmiş, siperlerde hem açlık hem de şarapnel parçalarıyla mücadele etmiştir.
Çatışmaların yanı sıra, Aras Vadisi’nin nemli ve dondurucu iklimi; askerler arasında tifo ve dizanteri gibi salgın hastalıkların yayılmasına, binlerce neferin de bu hastalıklar ve soğuk nedeniyle şehit düşmesine yol açmıştır.
11.Kolordu, Erzurum’un savunulması için son ana kadar hattı terk etmemiştir. Verilen bu binlerce şehit sayesinde, 3. Ordu’nun kalan unsurlarının tamamen imha edilmesi önlenmiş ve Erzurum’a bir "koridor" açılmıştır.
"11. Kolordu'nun şehitleri, vatanın bekası için kendini feda eden birer 'paratoner' olmuşlardır. Onlar, Rus ordusunun tüm yıldırımını kendi üzerlerine çekerek, arkadaki kardeşlerinin yolunu açmaya çalıştılar. Bugün Pasinler’den Horasan’a kadar uzanan o hat, her karışında bir 11. Kolordu şehidinin mübarek kanını taşır. Onlar sayısal bir veri değil, bu toprağın ebedi tapu senetleridir. “C. Ceylan
Harekâtın Aras Vadisi ve Horasan hattında yoğunlaşan 11. Kolordu ayağı, bölge halkının hafızasında ve kalbinde bambaşka bir yere sahiptir. Kolordu, Rus ordusunun ana gövdesini durdurmak ve diğer iki kolordunun (9. ve 10.) kuşatma manevrasını tamamlamasını sağlamak için adeta kendini feda etmiştir. Bu ağır mücadelenin yaşandığı Horasan, Köprüköy ve Sanamer (Kırıkçal) hattı, bugün "adsız şehitlikler" ile doludur. Bölge halkı, bu şehitlikleri sadece tarihi bir alan olarak değil, evlerinin bir parçası gibi görür. Horasan ve köylerinde, tarlasının ortasında bir şehit mezarı bulunan köylü, o noktayı asla sürmez, oraya zarar vermez. Halk arasında bu mezarların "nur içinde olduğu" ve bölgeyi koruduğu inancı çok yaygındır.
Özellikle Horasan çevresindeki dağ köylerinde, kışın en sert zamanlarında bile köylüler bu mezarları ziyaret eder. Şehitliklerin bakımı resmî makamlardan ziyade, babadan oğula geçen bir vasiyetle köylüler tarafından yapılır. Taşları düzeltilir, çevreleri temiz tutulur. Bölge halkı için bu askerler, "uzaktan gelen misafirler" değil, "vatanı bekleyen ebedi nöbetçilerdir."
Horasan ve Pasinler çevresindeki yaşlılar, hâlâ dedelerinden duydukları o meşhur "Aras'ın kana bulandığı" günleri anlatırlar. 11. Kolordu şehitleri için yakılan ağıtlar, bölgedeki düğünlerde ve meclislerde hâlâ hüzünle hatırlanır. Halk, bu askerlerin açlık ve soğukla imtihanını kendi aile dramı gibi içselleştirmiştir.
Özellikle Sanamer mevkii ve çevresindeki köylerde, her tepenin arkasında bir şehitlik bulmak mümkündür. Buradaki halk, çocuklarına küçük yaştan itibaren bu mezarların üzerinden geçilmeyeceğini, oradaki taşın bile yerinden oynatılmayacağını öğretir. Bu durum, şehitliğe duyulan manevi saygının toplumsal bir ahlaka dönüşmüş halidir.
"Horasan toprağı, 11. Kolordu'nun kanıyla yoğrulmuştur. Bugün bölge insanı için o adsız taşlar, birer mezar taşı değil; bu toprakların bu millete ait olduğunu belgeleyen en mühim mühürlerdir. Halk onları 'emanet' bilmiş, kışın soğuğunda üzerlerini dualarıyla örtmüştür." C. Ceylan
